Basınç-Konu özeti

İNDİR

Basınç

Bir yüzeye etki eden dik kuvvete basınç denir. (Dik uygulanan kuvvetin yüzeye etkisi şeklinde akılda kalıcı olarak

tanımlayabiliriz.) Basınç maddeler tarafından uygulanır. Maddeler bulundukları yüzeylere üç halde de (katı, sıvı, gaz) basınç uygular.

Günlük hayatta maddelerin bu özelliklerinden birçok alanda faydalanmaktayız.

Katıların Basıncı

Katı cisimler de ağırlıklarından dolayı üzerinde bulundukları yüzeye dik doğrultuda bir kuvvet uygular yani basınç uygulamış olurlar.

Katıların uyguladıkları basınç kuvvetin(ağırlığın) şiddetine(büyüklüğüne) ve uygulanan yüzeyin alanına yani temas alanına da bağlıdır.

Yani katı bir cisimde basıncı arttırmak için, kuvvetin şiddetini arttırabiliriz;

Örneğin, yandaki kutulara bakalım ilk şekilde bir kutu ağırlığı(ağırlık kuvvettir) sayesinde zemine basınçuygulamaktadır. Daha sonra kutunun üzerine aynı cisimden bir tane daha koyulmuştur. Bu sayede kutuların toplam ağırlığı(kuvvet) artmıştır. Bundan dolayı da zemine yaptıkları etki yani basınç artmıştır.

Katı bir cisimde basıncı arttırmak için kuvvetin uygulandığı yüzey alanını küçültebiliriz;

Örneğin; yandaki kutuyu ilk olarak geniş yüzeyinin üzerine daha sonra da dar yüzeyinin üzerinde koyduğumuzda dar yüzeyi üzerindeyken yere daha çok basınç yapmış olacaktır. Yani cismin zemine

temas ettiği alanı ne kadar küçültürsek basıncı o ölçüde arttırmış oluruz.

Yukarıda vermiş olduğumuz örneğin deneyini yandaki düzenekteki gibi yaparak anlayabilirsiniz.

Deneye göre; yüzey alanı küçük olan ilk durumda basınç fazla olacağı için raptiyelerin daha çok kuma battıkları gözlenecektir.

Katılarda basıncı hesaplayabilmek için aşağıdaki formülü kullanırız:

Kuvvetin birimi N alanın birimini de m2 alırsak basıncın birimi N/m2 olur buna özel olarak pascal denir ve pa ile gösterilir.

P = 1 N / 1 m2 = 1 Pa ( Pascal ) olur.

Unutmayalım!

Katı bir cisim ağırlığı kadar yüzeye kuvvet uygulayabilir.(ağırlık bir kuvvettir)

Katı haldeki cisimlerin uyguladığı basınç, cismin ağırlığına(kuvvete) ve cismin dokunma yüzeyine bağlıdır. Yani kuvvet(ağırlık) artarsa basınç artar ve yüzey alanı azalırsa basınç artar.

Katıların Basıncına Günlük Hayattan Örnekler;

Çivi, toplu iğne, raptiye ve bıçağın sivri ucunda basınç büyük olur. Çünkü kuvvetin temas ettiği yüzey alanı küçüldüğü için basınç artmıştır.Sivri topuklu ayakkabı ile kumda ya da karda daha zor yürünür. Çünkü kuvvetin temas ettiği yüzey alanı küçüldüğü için basınç artmıştır.İki ayak üzerinde dururken az, tek ayak üzerinde dururken fazla basınç uygulanır.
Ördek veya kazların ayak parmaklarının arasında perdeleri bulunduğu için uygulayacağı basınç küçülür ve bu nedenle bataklıkta batmazlar.Kışın araba lastikleri, basıncı arttırıp kaymayı önleyebilmek için daha fazla sişirilir veya daha ince lastik takılır.Kramponların altındaki dişler yüzeyi küçültüp basıncı arttırarak kaymayı önler.
Trenlerde tekerlek sayısının çok olması, yüzeyi büyütür ve basıncı küçültür.Traktörlerin arka tekerlekleri geniş yapılarak basınç azaltılmış ve toprağa batması önlenir.Kar araçlarında alt yüzey genişletilerek basınç azaltılmıştır.
Tek cevizi elimizle kıramayız ama çift cevizi kırabilmekteyiz.

Cevizlerin birbirlerine teması ile yüzey alanı küçülür ve basınç artar.

Ayak tabanlarının geniş olması vücut ağırlıklarının yapmış olduğu basıncı azaltır.Yüzey alanının büyütülmesi sonucunda basınç azaltılmış ve iş makinelerinin toprağa batması engellenmiştir.

Katıların Basıncı İletmesi

Katı haldeki cisimler üzerine uygulanan kuvveti uygulanma doğrultusunda aynen iletirler.

Fakat kendisine uygulanan basıncı her zaman aynen iletmeyebilirler.

Yandaki şekilde bir katının kendisine uygulanan bir kuvveti aynen ilettiği gözlenmektedir. Fakat kendisine uygulanan basıncı aynen iletmediği gözlenmektedir. Çünkü üst taraftaki basınç daha küçük olur (yüzey alanı büyük) ve alt tarafta ise basınç daha büyüktür(yüzey alanı küçük). Bu da bize katıların basıncı her zaman aynen iletmediğini gösterir.

Ama üst alanla alt alanı birbirlerine eşit olan katı cisimlerde basınç aynen iletilmektedir.

Sıvıların Basıncı

Sıvılar sıkıştırılamazlar ve akışkandır. Bu yüzden temas ettikleri tüm yüzeylere ağırlığından dolayı basınç uygularlar.

Şekilde de görüldüğü gibi sıvılar konulduğu kabın her yüzeyine ağırlığından (kuvvet) dolayı bir basınç uygular.

Sıvıların uyguladığı bu basınç katılardaki gibi tek bir yüzeye değil kabın temas ettiği tüm yüzeylerine yapılır.

Sıvıların basıncını ne etkiler?

Deney 1

Şekildeki deney düzeneği hazırlanır. Ucuna balon bağlı huni ilk olarak 10 cm derinliğe batırılır ve u borudaki suyun yükselme

miktarına bakılır. Aynı deney 20 cm derinliğe batırılarak u borudaki yükselme miktarına bakılır ve sonuçlar karşılaştırılır.

Sıvı içerisindeki bir cisim üzerinde, onun yukarısında kalan sıvı sütunun ağırlığından dolayı bir basınç oluşur.

Bu yüzden huniye gerilmiş balon, derinlere daldırıldıkça daha çok sıvı ağırlığının etkisinde kalır. Balon, artan basıncın etkisiyle daha çok içe doğru çöker ve u borusunun karşı kolundaki su seviyesinin giderek yükselmesine sebep olur.

Sıvı basıncının derinlikle artması, sıvı içerisine bırakılan bir cismin alt yüzündeki basıncın daha büyük olmasına sebep olur.

Deney 2

Şekildeki deney düzeneği hazırlanır. Huninin batırılacağı kaplardan birine su diğerine tuzlu su koyulur ve kaplara huni sırasıyla 10 cm derinliğe kadar batırılır ve u borudaki yükselme miktarları karşılaştırılır.

Huni, değişik sıvılarda aynı derinliğe daldırıldığı halde u borusunun bir kolundaki su seviyesi aynı miktarda yükselmez.

Tuzlu su, normal sudan yoğun olduğundan suya göre daha büyük basınç oluşturur.

Bu yüzden huni üzerindeki balon daha fazla içe doğru çöker ve u borusunun bir kolundaki su seviyesi daha çok yükselir.

Sıvıların Uyguladığı Basınç;

    • 1- Sıvının Derinliğine
    • 2-Sıvının Yoğunluğuna bağlıdır.

Sıvıların basıncını da ifade ederken pascal (pa) birim olarak alınır.

Nelere Bağlı Değildir?

Durgun sıvıların basıncı; içerisinde bulunduğu kabın şekline ya da kaptaki sıvı miktarına bağlı değildir.

Yandaki şekilde görüldüğü gibi bütün kaplardaki basınçlar birbirlerine eşittir. Çünkü sıvıların basıncı yüksekliğe ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır.

Durgun Sıvıların Basıncına Örnekler

Denizlerde, derinlere dalan insanların basıncın artması nedeniyle vurgun yemesi,

Hava ortamında, nefesimizi suyun içerisinden daha uzun süre tutabilmemiz,

Denizaltıların ancak belirli bir derinliğe kadar dalabilmesi, sıvıların basıncından kaynaklanan olaylardır.

Sıvılar Kendisine Uygulanan Basıncı Nasıl İletirler?

Suyla dolu balona üzerindeki herhangi bir noktadan basınç uygulandığında balondaki su balon üzerindeki bütün deliklerden(aynı yükseklikteki noktalardan açılmış) aynı hızla akar. Bu durumun temel nedeni; sıvıların sıkıştıralamamasıdır.

Bir sıvıya bir noktadan uygulanan basınç, sıvı ile temasta olan her noktaya sadece kuvvet doğrultusunda değil bütün doğrultulara dik olarak aynen iletilir.

Sıvılar kendisine uygulanan basıncı her tarafa eşit olarak iletir.

Bu gerçek Fransız bilim insanı Rlaise Pascal (Rleyz Paskal) tarafından şöyle ifade edilmiştir: “Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç, bu sıvının her noktasına ve kabın iç yüzeyinin her noktasına aynen iletilir’’; ve bu gerçeğe Pascal Prensibi denir.

Bu kural sadece kapalı kaplar için geçerlidir.

Sıvıların basıncı iletme özelliğinden günlük hayatın birçok alanında yararlanmaktayız.

Arabalardaki hidrolik fren sistemiBileşik kaplarVaril pompaları
Evlerdeki su sistemleriİtfaiye merdivenleriAtlı karıncalar
Araba kaldırma sistemleri(su

cenderesi)

Kepçe kollarıArtezyen kuyuları
Kamyon damperleriForkliftDişçi koltukları

Gazların Basıncı

Havayı %78 azot, %21 oksijen, %1 diğer gazlar oluşturur. Hava, hem yerküreye hem de kendi içindeki bütün cisimlere, taneciklerin ağırlığı ve hareketi nedeniyle bir kuvvet uygular.

Bu kuvvet sonucu ortaya çıkan basınca “açık hava basıncı” veya “atmosfer basıncı” denir. Açık hava basıncı P0 ile gösterilir.

Hava 1 cm2ye yaklaşık 10 N kuvvet uygular.

İnsan vücudunun ortalama yüzey alanı 15000 cm2 olduğu düşünülürse bir insana yaklaşık 150 000 N luk kuvvet etki eder. Bu kuvvetin oluşturduğu basınç ise

vücuttaki sıvı tarafından dengelenir insanlar da hava basıncını fark etmez. Ama kan kaybettikleri zaman içerdeki sıvı azalacağından havanın yaptığı basıncı hissedebilirler.

Atmosfer basıncı yeryüzüne (deniz kenarına) yaklaştıkça artar, yeryüzünden uzaklaşıldıkça azalır. Bunun sebebi yeryüzünden uzaklaştıkça yani daha yukarılara çıkıldıkça cismin üzerinde kalan hava miktarı azalır, yeryüzüne yaklaştıkça yani aşağılara inildikçe ise cismin üzerinde kalan hava miktarı artacaktır.

( NOT: Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı dolayısıyla Toriçelli deneyindeki cam borudaki cıva yüksekliği her 10,5 m’de 1 mm–Hg azalır.)

Gazlar da sıvılar gibi kendilerine uygulanan basıncı aynen iletirler.

Toriçelli Deneyi

Açık hava basıncını ölçmek için kullanılan araçlara barometre denir. Açık hava basıncı ilk defa 1643 yılında İtalyan Bilimadamı Toriçelli tarafından ölçülmüştür.

    

Toriçelli deneyi 0C sıcaklıkta kuru, nemsiz havada ve deniz seviyesinde (kenarında) yapılmıştır.

Toriçelli deneyinde, uzunluğu yaklaşık 1 m (çapı 1 cm2) olan bir ucu açık cam boru cıva ile doldurulmuş, borunun ağzı kapatılarak ters çevrilip cıva çanağına daldırılmıştır.

Cam borudaki cıva seviyesi bir miktar azalmış (cıva bir miktar cıva çanağına boşalmış), daha sonra denge sağlandığı için azalma durmuştur. Cam boruda denge sağlandığında cıva yüksekliği 76 cm olarak ölçülmüştür.

Toriçelli deneyinde cam borudaki cıvanın tamamen boşalmamasının nedeni, cıvanın ağırlığı nedeniyle bulunduğu cam borunun tabanına uyguladığı basıncın açık hava basıncı ile dengelenmesidir.

Açık hava basıncı, 76 cm yüksekliğindeki cıvanın uyguladığı basınca eşit olarak kabul edilir.

P0 = Pcıva ise = 76cm civa=105 Pa = 1 atm

Açık Hava Basıncına Örnekler (Uygulamalar)

İçi boş kutunun içindeki hava boşaltılırsa, kutu açık hava basıncı etkisiyle içe doğru çöker (büzülür)İki ucu açık cam boru suya daldırılıp bir ucu kapatılarak sudan çıkartılırsa, cam boruda kalan su dökülmez. Bunun nedeni, cam borudaki suyun basıncının ve içindeki havanın basıncının, borunun alt kısmından uygulanan açık hava basıncı ile dengelenmesidir.İçi su dolu bardağın ağzına kağıt kapatılarak ters çevrilirse bardaktaki su dökülmez. Bunun nedeni, bardaktaki suyun kağıda uyguladığı basıncın, açık hava basıncı tarafından dengelenmesidir.
Lavabo pompası düz bir zemin üzerine konup üzerine kuvvet uygulanarak içindeki hava boşaltılırsa, uygulanan açık hava basıncını dengeleyen hava dışarı çıkartıldığı için açık hava basıncı daha az dengelenir ve pompa olduğu yere yapışır (ve güçlükle kaldırılır).Çay bardağı çay tabağına konduğunda aradaki hava sıcaklık nedeniyle boşaltılır ve tabağın alt kısmından etki eden açık hava basıncı nedeniyle tabak, bardakla birlikte kalkar.Tek taraftan küçük bir delik açılan yağ tenekesindeki yağ dökülmez. Bunun nedeni deliğe uygulanan açık hava basıncının yağın dökülmesini engellemesidir. İki taraftan delik açılırsa, diğer delikten tenekenin içine hava girer ve yağın itilerek dışarı çıkmasını sağlar.
Tulumbalardan ve damacanalardan suyun çekilmesi ve enjektöre sıvı çekilmesi açık hava basıncı sayesinde gerçekleşir. Bu araçların içindeki hava boşaltılır ve suya daldırılırsa açık hava basıncı etkisiyle içlerine sıvı dolar.Pipetle herhangi bir şey içmek açık hava basıncı sayesinde olur. Bu aracın içindeki hava boşaltılır ve suya daldırılırsa açık hava basıncı etkisiyle içlerine sıvı dolar.Bir yumurta şişenin içerisine el değmeden açık hava basıncı ile koyulabilir. Şişenin içerinde ateş yakıldığında içerideki basınç azalacağından dışarıdaki açık hava basıncı ile yumurta şişenin içine itilir.